Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt "green" và "blue" còn Tiếng Việt gọi chung là "màu xanh"?

Hiện tượng "thâm tím thủy tinh thể" có thể ảnh hưởng đến cách tổ tiên chúng ta cảm nhận màu sắc.


Bất kể ai đã học Tiếng Anh đầu biết người Anh không có một từ nào để gọi chung "green" (màu xanh lá cây) và "blue" (màu xanh nước biển). Trong khi Tiếng Việt của chúng ta thì có thể gọi chung hai màu này là màu xanh.


Tiếng Hàn Quốc cũng có một từ gọi chung hai màu xanh là 푸르다 (pureu-da). Trong Tiếng Nhật, họ có từ 青 (Ao) để chỉ xanh dương và xanh lá tùy từng ngữ cảnh. Mặc dù Tiếng Trung Quốc hiện đại có các từ để chỉ riêng màu lục và lam, nhưng trong ngôn ngữ cổ của họ, mọi màu xanh đều có thể được gọi là 靑 (qīng).


Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt green và blue còn Tiếng Việt gọi chung là màu xanh? - Ảnh 1.

Trong Tiếng Nhật, họ có từ 青 (Ao) để chỉ xanh dương và xanh lá tùy từng ngữ cảnh.


Các ngôn ngữ không phân biệt xanh lá cây và xanh dương được các nhà khoa học đặt cho một cái tên là "grue" (kết hợp giữa green và blue). Ngoài tiếng nói của các quốc gia kể trên, danh sách này còn bao gồm: Tiếng Ả Rập, Iran, Tiếng Ai Cập, Tây Tạng, tiếng của người Zulu…


Trong khi hầu hết các hệ ngôn ngữ Roman như Tiếng Anh, Tiếng Pháp, Đức, Tiếng Ý, Hy Lạp đều tách bạch các màu xanh với nhau. Tiếng Nga, Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ cũng vậy. "Câu hỏi là tại sao?", Dan Dediu, một nhà ngôn ngữ học tiến hóa người Romania cho biết.


Trong một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Scientific Reports, ông và các đồng nghiệp của mình tại Đại học Lumière Lyon 2 dường như đã giải mã được bí ẩn đã tồn tại hàng ngàn năm trong lĩnh vực ngôn ngữ học này.


Có ba giả thuyết


Chúng ta biết màu sắc là một dải quang phổ chứ không hề tách bạch hoàn toàn như cách chúng ta gọi chúng. Chẳng hạn như màu đỏ nhạt dần sẽ biến thành màu hồng, rồi thành màu cam cuối cùng thành màu vàng.


Dải màu xanh ngược lại bắt đầu từ màu tím, nhạt dần thành xanh lam, xanh ngọc rồi xanh lá cây. Tại ranh giới của các sự chuyển tiếp này, mắt người rất khó phân biệt được các màu sắc. Việc chúng ta gọi một màu nào đó bằng tên của chúng hoàn toàn phụ thuộc vào từng ngôn ngữ, và tính chủ quan của những người nói ngôn ngữ đó.


Trong nghiên cứu của Dediu, ông cho rằng có một hiện tượng gọi là "thâm tím thủy tinh thể" đã khiến những cộng đồng cổ đại sống ở gần vùng xích đạo, hay những vùng tiếp xúc với nhiều ánh sáng Mặt Trời khó phân biệt được màu xanh lá cây với xanh da trời hơn.


Đó là do cường độ tia cực tím cao hơn, chủ yếu là UV-B đã làm đục thủy tinh thể của họ, tạo ra các sắc tố vàng hấp thụ bước sóng màu xanh dương. Các sắc tố vàng cũng sẽ pha ánh sáng xanh dương ngả về phía màu xanh lá cây nhiều hơn, trước khi chúng đi được đến võng mạc và gửi tín hiệu nhận về não.


Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt green và blue còn Tiếng Việt gọi chung là màu xanh? - Ảnh 2.

Hiện tượng "thâm tím thủy tinh thể" có thể ảnh hưởng đến cách tổ tiên chúng ta cảm nhận màu sắc.


Do đó, các cộng đồng sống ở gần xích đạo, hoặc trên núi với độ cao lớn (nơi họ phải tiếp xúc với nhiều tia UV hơn do không khí loãng hơn) nhiều khả năng sẽ phát triển ngôn ngữ "grue" chỉ có một từ để chỉ cả hai màu xanh.


Ngược lại, những cộng đồng ở vĩ độ cao, gần cực hơn, những khu vực có khí hậu và độ ẩm cao, nhiều mây bao phủ hoặc với thảm thực vật dày đặc với ít môi trường mở nhiều khả năng sẽ phát triển ngôn ngữ phân biệt màu xanh lá cây và xanh dương rõ ràng, bởi thủy tinh thể của họ có độ trong tốt hơn.


Tuy nhiên, đồng tác giả nghiên cứu, nhà tâm lý học Asifa Majid đến từ Đại học York, cho biết thâm tím thủy tinh thể là một trong nhiều giả thuyết giải thích tại sao từ vựng về màu sắc lại khác nhau giữa các ngôn ngữ.


Một giả thuyết khác cho rằng những cộng đồng sống gần các vùng nước lớn như biển hoặc biển hồ có nhiều khả năng sẽ phát triển các từ chỉ màu xanh dương để phân biệt với màu xanh của cây cỏ.


Ngoài ra, giả thuyết phổ biến thứ ba cho rằng khi các nền văn hóa bắt đầu biết nhuộm vải, họ sẽ phải phát triển từ vựng để chỉ màu sắc một cách tách biệt hơn, cụ thể là màu xanh dương đã ra đời khi thuốc nhuộm xanh dương xuất hiện. Đây vốn là


Vậy giả thuyết nào là đúng nhất?


Majid cho biết trong các nghiên cứu trước đây, những nhà khoa học nào ủng hộ giả thuyết nào sẽ tự mình thực hiện các nghiên cứu kiểm tra giả thuyết đó. Họ thường sẽ đưa ra thêm bằng chứng để chứng minh giả thuyết mình ủng hộ là đúng.


Nhưng với nghiên cứu mới của mình, lần đầu tiên Majid và các đồng nghiệp sẽ đưa cả ba giả thuyết lên bàn cân, để xem giả thuyết nào đúng nhất? Để làm được điều đó, họ đã thu thập dữ liệu ngôn ngữ của 142 cộng đồng dân số sống trên khắp thế giới, ngoại trừ Nam Cực. Ngay cả các ngôn ngữ chỉ được nói bởi một cộng đồng nhỏ vài trăm người ở Australia và Amazon cũng được thống kê.


Kế đó, các nhà khoa học phân tích các yếu tố ủng hộ 3 giả thuyết hình thành ngôn ngữ "grue", bao gồm cường độ UV liên quan đến vị trí địa lý, vĩ độ, cao độ, khoảng cách tới các vùng nước lớn.


Bởi dữ liệu về công nghệ nhuộm khá hạn chế, Majid và các đồng nghiệp sử dụng quy mô dân số để thay cho bằng chứng về giả thuyết này. Họ giả định rằng các cộng đồng dân số lớn hơn có khả năng phát triển các công nghệ phức tạp hơn, mà thuốc nhuộm màu xanh dương là một trong số đó.


Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt green và blue còn Tiếng Việt gọi chung là màu xanh? - Ảnh 3.

Các cộng đồng nói ngôn ngữ "grue" được biểu thị bằng chấm vàng, các cộng đồng có hai từ xanh dương và xanh lá riêng biệt được biểu hiện bằng chấm xanh và biểu đồ cường độ tia UV-B mà các cộng đồng này nhận được cùng quy mô dân số.


Kết quả cho thấy giả thuyết "thâm tím thủy tinh thể" góp phần lớn nhất vào việc các ngôn ngữ gộp chung hai màu xanh dương và xanh lá làm một. Ở những khu vực có nhiều ánh sáng Mặt Trời và tia UV hơn như Trung Mỹ và Đông Phi, những nơi gần xích đạo và ít mây bao phủ hàng năm, thường có các cộng đồng nói ngôn ngữ "grue".


Ngược lại, phần lớn Châu Âu, nơi hệ ngôn ngữ Roman hình thành ít tiếp xúc với ánh sáng Mặt Trời sẽ tạo ra các từ riêng biệt để gọi màu xanh dương và xanh lá cây.


Hai giả thuyết về các vùng nước lớn và thuốc nhuộm cũng góp phần vào việc hình thành các ngôn ngữ có màu xanh dương tách biệt. Tuy nhiên, mức độ đóng góp của chúng thấp hơn giả thuyết "thâm tím thủy tinh thế".


Điều đó có nghĩa là nhận thức thị giác, văn hóa và môi trường đều đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cách một ngôn ngữ mô tả lại quang phổ màu sắc, Dediu nói. Nhưng nếu có một sự trùng hợp lớn nhất trong cách các ngôn ngữ "grue" được tạo ra thì đó là nhận thức trực quan của con người.


Các nhà ngôn ngữ học đã tìm thấy bằng chứng cho thấy chỉ cần một thay đổi nhỏ trong cách các cộng đồng cổ đại giao tiếp, tại một thời điểm nhất định cũng có thể tạo ra một quả cầu tuyết cuốn theo nhiều thế hệ sau đó, định hình ngôn ngữ hiện đại của họ ngày nay.


Qua nhiều thế hệ, thành kiến ​​của từng cá nhân — dựa trên nhận thức trực quan và tầm quan trọng của một số thuật ngữ màu nhất định — đã ảnh hưởng đến việc ngôn ngữ đó sẽ phát triển thêm các từ mới.


Mà ví dụ không thể tuyệt vời hơn là các ngôn ngữ "grue" bây giờ cũng đã phải có thêm các từ để chỉ màu xanh dương mà trước đây họ không có.


Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt green và blue còn Tiếng Việt gọi chung là màu xanh? - Ảnh 4.

"Ngôn ngữ luôn luôn thay đổi", Dediu nói. Mọi cộng đồng trên thế giới đều phải đối mặt với một áp lực chọn lọc ngôn ngữ giống nhau, đó là làm sao để giúp mọi người giao tiếp một cách dễ dàng nhất và hiểu được nhau một cách chính xác nhất.


Nghiên cứu mới của Dediu, Majid và các đồng nghiệp bây giờ đã đặt thêm một mảnh ghép quan trọng vào bức tranh toàn cảnh, giải thích quá trình tiến hóa của các ngôn ngữ đó. Nó cũng góp phần làm sáng tỏ một trong những bí ẩn thú vị và lâu đời nhất, về cách mà chúng ta gọi tên màu sắc trong tiếng nói của mình.


Tham khảo


Lấy link







Bi an ngan nam: Tai sao Tieng Anh phan biet "green" va "blue" con Tieng Viet goi chung la "mau xanh"?


Hien tuong "tham tim thuy tinh the" co the anh huong den cach to tien chung ta cam nhan mau sac.


Bat ke ai da hoc Tieng Anh dau biet nguoi Anh khong co mot tu nao de goi chung "green" (mau xanh la cay) va "blue" (mau xanh nuoc bien). Trong khi Tieng Viet cua chung ta thi co the goi chung hai mau nay la mau xanh.


Tieng Han Quoc cung co mot tu goi chung hai mau xanh la 푸르다 (pureu-da). Trong Tieng Nhat, ho co tu 青 (Ao) de chi xanh duong va xanh la tuy tung ngu canh. Mac du Tieng Trung Quoc hien dai co cac tu de chi rieng mau luc va lam, nhung trong ngon ngu co cua ho, moi mau xanh deu co the duoc goi la 靑 (qīng).


Bi an ngan nam: Tai sao Tieng Anh phan biet green va blue con Tieng Viet goi chung la mau xanh? - Anh 1.

Trong Tieng Nhat, ho co tu 青 (Ao) de chi xanh duong va xanh la tuy tung ngu canh.


Cac ngon ngu khong phan biet xanh la cay va xanh duong duoc cac nha khoa hoc dat cho mot cai ten la "grue" (ket hop giua green va blue). Ngoai tieng noi cua cac quoc gia ke tren, danh sach nay con bao gom: Tieng A Rap, Iran, Tieng Ai Cap, Tay Tang, tieng cua nguoi Zulu…


Trong khi hau het cac he ngon ngu Roman nhu Tieng Anh, Tieng Phap, Duc, Tieng Y, Hy Lap deu tach bach cac mau xanh voi nhau. Tieng Nga, Kazakhstan va Tho Nhi Ky cung vay. "Cau hoi la tai sao?", Dan Dediu, mot nha ngon ngu hoc tien hoa nguoi Romania cho biet.


Trong mot nghien cuu moi dang tren tap chi Scientific Reports, ong va cac dong nghiep cua minh tai Dai hoc Lumiere Lyon 2 duong nhu da giai ma duoc bi an da ton tai hang ngan nam trong linh vuc ngon ngu hoc nay.


Co ba gia thuyet


Chung ta biet mau sac la mot dai quang pho chu khong he tach bach hoan toan nhu cach chung ta goi chung. Chang han nhu mau do nhat dan se bien thanh mau hong, roi thanh mau cam cuoi cung thanh mau vang.


Dai mau xanh nguoc lai bat dau tu mau tim, nhat dan thanh xanh lam, xanh ngoc roi xanh la cay. Tai ranh gioi cua cac su chuyen tiep nay, mat nguoi rat kho phan biet duoc cac mau sac. Viec chung ta goi mot mau nao do bang ten cua chung hoan toan phu thuoc vao tung ngon ngu, va tinh chu quan cua nhung nguoi noi ngon ngu do.


Trong nghien cuu cua Dediu, ong cho rang co mot hien tuong goi la "tham tim thuy tinh the" da khien nhung cong dong co dai song o gan vung xich dao, hay nhung vung tiep xuc voi nhieu anh sang Mat Troi kho phan biet duoc mau xanh la cay voi xanh da troi hon.


Do la do cuong do tia cuc tim cao hon, chu yeu la UV-B da lam duc thuy tinh the cua ho, tao ra cac sac to vang hap thu buoc song mau xanh duong. Cac sac to vang cung se pha anh sang xanh duong nga ve phia mau xanh la cay nhieu hon, truoc khi chung di duoc den vong mac va gui tin hieu nhan ve nao.


Bi an ngan nam: Tai sao Tieng Anh phan biet green va blue con Tieng Viet goi chung la mau xanh? - Anh 2.

Hien tuong "tham tim thuy tinh the" co the anh huong den cach to tien chung ta cam nhan mau sac.


Do do, cac cong dong song o gan xich dao, hoac tren nui voi do cao lon (noi ho phai tiep xuc voi nhieu tia UV hon do khong khi loang hon) nhieu kha nang se phat trien ngon ngu "grue" chi co mot tu de chi ca hai mau xanh.


Nguoc lai, nhung cong dong o vi do cao, gan cuc hon, nhung khu vuc co khi hau va do am cao, nhieu may bao phu hoac voi tham thuc vat day dac voi it moi truong mo nhieu kha nang se phat trien ngon ngu phan biet mau xanh la cay va xanh duong ro rang, boi thuy tinh the cua ho co do trong tot hon.


Tuy nhien, dong tac gia nghien cuu, nha tam ly hoc Asifa Majid den tu Dai hoc York, cho biet tham tim thuy tinh the la mot trong nhieu gia thuyet giai thich tai sao tu vung ve mau sac lai khac nhau giua cac ngon ngu.


Mot gia thuyet khac cho rang nhung cong dong song gan cac vung nuoc lon nhu bien hoac bien ho co nhieu kha nang se phat trien cac tu chi mau xanh duong de phan biet voi mau xanh cua cay co.


Ngoai ra, gia thuyet pho bien thu ba cho rang khi cac nen van hoa bat dau biet nhuom vai, ho se phai phat trien tu vung de chi mau sac mot cach tach biet hon, cu the la mau xanh duong da ra doi khi thuoc nhuom xanh duong xuat hien. Day von la


Vay gia thuyet nao la dung nhat?


Majid cho biet trong cac nghien cuu truoc day, nhung nha khoa hoc nao ung ho gia thuyet nao se tu minh thuc hien cac nghien cuu kiem tra gia thuyet do. Ho thuong se dua ra them bang chung de chung minh gia thuyet minh ung ho la dung.


Nhung voi nghien cuu moi cua minh, lan dau tien Majid va cac dong nghiep se dua ca ba gia thuyet len ban can, de xem gia thuyet nao dung nhat? De lam duoc dieu do, ho da thu thap du lieu ngon ngu cua 142 cong dong dan so song tren khap the gioi, ngoai tru Nam Cuc. Ngay ca cac ngon ngu chi duoc noi boi mot cong dong nho vai tram nguoi o Australia va Amazon cung duoc thong ke.


Ke do, cac nha khoa hoc phan tich cac yeu to ung ho 3 gia thuyet hinh thanh ngon ngu "grue", bao gom cuong do UV lien quan den vi tri dia ly, vi do, cao do, khoang cach toi cac vung nuoc lon.


Boi du lieu ve cong nghe nhuom kha han che, Majid va cac dong nghiep su dung quy mo dan so de thay cho bang chung ve gia thuyet nay. Ho gia dinh rang cac cong dong dan so lon hon co kha nang phat trien cac cong nghe phuc tap hon, ma thuoc nhuom mau xanh duong la mot trong so do.


Bi an ngan nam: Tai sao Tieng Anh phan biet green va blue con Tieng Viet goi chung la mau xanh? - Anh 3.

Cac cong dong noi ngon ngu "grue" duoc bieu thi bang cham vang, cac cong dong co hai tu xanh duong va xanh la rieng biet duoc bieu hien bang cham xanh va bieu do cuong do tia UV-B ma cac cong dong nay nhan duoc cung quy mo dan so.


Ket qua cho thay gia thuyet "tham tim thuy tinh the" gop phan lon nhat vao viec cac ngon ngu gop chung hai mau xanh duong va xanh la lam mot. O nhung khu vuc co nhieu anh sang Mat Troi va tia UV hon nhu Trung My va Dong Phi, nhung noi gan xich dao va it may bao phu hang nam, thuong co cac cong dong noi ngon ngu "grue".


Nguoc lai, phan lon Chau Au, noi he ngon ngu Roman hinh thanh it tiep xuc voi anh sang Mat Troi se tao ra cac tu rieng biet de goi mau xanh duong va xanh la cay.


Hai gia thuyet ve cac vung nuoc lon va thuoc nhuom cung gop phan vao viec hinh thanh cac ngon ngu co mau xanh duong tach biet. Tuy nhien, muc do dong gop cua chung thap hon gia thuyet "tham tim thuy tinh the".


Dieu do co nghia la nhan thuc thi giac, van hoa va moi truong deu dong vai tro quan trong trong viec dinh hinh cach mot ngon ngu mo ta lai quang pho mau sac, Dediu noi. Nhung neu co mot su trung hop lon nhat trong cach cac ngon ngu "grue" duoc tao ra thi do la nhan thuc truc quan cua con nguoi.


Cac nha ngon ngu hoc da tim thay bang chung cho thay chi can mot thay doi nho trong cach cac cong dong co dai giao tiep, tai mot thoi diem nhat dinh cung co the tao ra mot qua cau tuyet cuon theo nhieu the he sau do, dinh hinh ngon ngu hien dai cua ho ngay nay.


Qua nhieu the he, thanh kien ​​cua tung ca nhan — dua tren nhan thuc truc quan va tam quan trong cua mot so thuat ngu mau nhat dinh — da anh huong den viec ngon ngu do se phat trien them cac tu moi.


Ma vi du khong the tuyet voi hon la cac ngon ngu "grue" bay gio cung da phai co them cac tu de chi mau xanh duong ma truoc day ho khong co.


Bi an ngan nam: Tai sao Tieng Anh phan biet green va blue con Tieng Viet goi chung la mau xanh? - Anh 4.

"Ngon ngu luon luon thay doi", Dediu noi. Moi cong dong tren the gioi deu phai doi mat voi mot ap luc chon loc ngon ngu giong nhau, do la lam sao de giup moi nguoi giao tiep mot cach de dang nhat va hieu duoc nhau mot cach chinh xac nhat.


Nghien cuu moi cua Dediu, Majid va cac dong nghiep bay gio da dat them mot manh ghep quan trong vao buc tranh toan canh, giai thich qua trinh tien hoa cua cac ngon ngu do. No cung gop phan lam sang to mot trong nhung bi an thu vi va lau doi nhat, ve cach ma chung ta goi ten mau sac trong tieng noi cua minh.


Tham khao


Lay link

Bí ẩn ngàn năm: Tại sao Tiếng Anh phân biệt "green" và "blue" còn Tiếng Việt gọi chung là "màu xanh"?

Hiện tượng "thâm tím thủy tinh thể" có thể ảnh hưởng đến cách tổ tiên chúng ta cảm nhận màu sắc.
Giới thiệu cho bạn bè
  • gplus
  • pinterest

Bình luận

Đăng bình luận

Đánh giá: