Lệ thuộc vào AI khiến chúng ta có ảo giác mình ‘biết tuốt’

Ảo giác mình “biết tuốt”

Theo khảo sát 11.900 người tại các quốc gia Đông Nam Á của công ty Deloitte tháng 5/2024, có đến 90% sinh viên và 72% người lao động đã từng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh. Tỷ lệ người dùng công cụ này hàng ngày được dự báo sẽ tăng tới 232% trong vòng 5 năm tới.

Những con số cho thấy AI không còn là công nghệ tương lai mà đã trở thành một phần trong học tập, làm việc, khi giúp mỗi người tiết kiệm trung bình một ngày làm việc mỗi tuần. Tuy nhiên, khảo sát của Deloitte cũng chỉ ra một thực tế đáng quan ngại: chỉ có một nửa số quản lý biết nhân sự của mình đang dùng AI, đồng nghĩa với việc lượng lớn người dùng đang sử dụng công nghệ này một cách bí mật.

Trong khi đó, bản chất của AI là hoạt động theo công nghệ xác suất chứ không phải công nghệ chính xác. Từ kinh nghiệm thực tiễn nghiên cứu AI những năm qua, Giáo sư Trần Thế Truyền - Trưởng bộ phận AI, Y tế và Khoa học, Viện Trí tuệ Nhân tạo ứng dụng Đại học Deakin (Australia) phân tích, các công cụ như ChatGPT thực chất chỉ bắt chước lối hành văn của con người và hoàn toàn không có hiểu biết gì về nội dung mình nói.

"Lệ thuộc quá nhiều vào công cụ AI làm cho chúng ta có một ảo giác là mình cũng biết tuốt. Chúng ta là con người nên dễ tin người, AI nói ngọt nên mình nghe và tin thôi", ông chia sẻ tại hội thảo khoa học “AI: Hiểu để đồng hành” diễn ra chiều 2/7. Đồng thời, ông cảnh báo những ngành đòi hỏi sự chính xác cao như tài chính, y tế… sẽ phải gánh chịu hậu quả nếu tin tưởng mù quáng.

Trước đó, trong bài trình bày về Đạo đức của AI trong Khoa học và Giáo dục, Giáo sư Trần Thế Truyền cũng nêu thực trạng: người dùng dễ thỏa mãn với các câu trả lời có sẵn, tạo ra vẻ ngoài thông tỏ nhưng thực chất bỏ qua quá trình tư duy, không có sự nội hóa kiến thức.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Vũ Tất Thành - Nhóm Chuyên môn Kỹ thuật Hệ thống và Mạng Máy tính, Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội nhấn mạnh, rủi ro nằm ở chỗ hệ thống AI cực kỳ phức tạp, nhưng con người lại đang sử dụng "một cách rất hồn nhiên". Khi sử dụng AI trong những hoàn cảnh liên quan đến tính mạng con người, ảo giác do công nghệ này gây ra sẽ vô cùng nguy hiểm.

Sinh tồn trong thời đại AI

Trước thực tế AI có thể tạo ra một bản demo hoàn chỉnh hay một phần mềm chỉ trong vài phút, mối quan hệ giữa con người và công nghệ bắt buộc phải thay đổi. Từ những phân tích sâu trong phiên thảo luận, các chuyên gia đã phác thảo 4 năng lực cốt lõi giúp người học và người lao động định vị lại giá trị bản thân.

Đầu tiên là kỹ năng đặt bài toán và chịu trách nhiệm. Từ thực tế giảng dạy và đào tạo, Giáo sư Huỳnh Thị Thanh Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông, Đại học Bách khoa Hà Nội khẳng định: "Nếu chỉ được chọn một kỹ năng, tôi nghĩ đó là kỹ năng đặt bài toán và chịu trách nhiệm với quyết định đưa ra".

AI có thể xử lý rất tốt các bước thực hiện trung gian hoặc tổng hợp báo cáo, nhưng khâu định hình vấn đề ban đầu, đưa ra kết luận và chịu trách nhiệm pháp lý lẫn chuyên môn về tính chính xác của kết quả bắt buộc phải là con người.

Tiếp đến năng lực thẩm định và sở hữu "gu" nhận thức. Giáo sư Trần Thế Truyền nhấn mạnh, kể từ khi các mô hình ngôn ngữ lớn ra đời, kiến thức đã trở nên hoàn toàn miễn phí và ai cũng có thể tiếp cận. Khi sự phổ biến tri thức không còn là rào cản, giá trị của con người nằm ở "gu" thẩm định để biết cái gì là tốt và cái gì đáng để làm. Nếu không có năng lực này, người dùng sẽ chọn sai vấn đề để giải quyết, dẫn đến kết quả vô dụng.

Đồng thời, con người cần tư duy phản biện và năng lực phán đoán để tự giải thích, kiểm chứng xem các sản phẩm do AI tạo ra có chính xác và phù hợp với thực tế hay không, thay vì bị đánh lừa bởi những vẻ ngoài ấn tượng.

Một năng lực khác, theo ông, là chống chọi và hồi phục (resilience). Trước tốc độ thay đổi chóng mặt của công nghệ khi mỗi ngày đều có những công cụ mới xuất hiện, Giáo sư gọi đây là một năng lực “rất con người”. “AI làm thay đổi tốc độ xảy ra các sự kiện, nếu con người không có khả năng hồi phục trước khi bị sụp đổ thì không có gì cứu được”, ông nói.

Cuối cùng là giữ vững động lực nội tại và học tập liên tục. Tiến sĩ Vũ Tất Thành nhắn nhủ người trẻ quan trọng nhất là phải có động lực, luôn khao khát tìm hiểu cái mới xung quanh chúng ta. Mối quan hệ này đòi hỏi "việc học của con người" (Human Learning) phải diễn ra liên tục với "máy học" (Machine Learning).