Dù giúp tăng hiệu suất trong ngắn hạn, AI có thể khiến người dùng giảm sự kiên trì và khả năng tư duy khi không còn công cụ hỗ trợ.
Thông thường, người dùng chỉ cần nhập câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên để nhận phản hồi từ chatbot như ChatGPT của OpenAI hoặc Claude của Anthropic. Chúng có thể giải bài tập, soạn email, viết code, dịch thuật, tổ chức chuyến đi hay gợi ý quà tặng. Hiệu quả được thể hiện rõ rệt cả ở trường học, nơi làm việc và cuộc sống hàng ngày.
Tuy nhiên, một số nghiên cứu chỉ ra, giao phó nhiệm vụ liên quan đến nhận thức cho AI có thể dẫn đến hậu quả tai hại, ảnh hưởng tới trí nhớ, khả năng ra quyết định và tư duy phản biện.
Trong lĩnh vực giáo dục, nghiên cứu của MIT năm ngoái thu hút sự chú ý lớn với kết luận sinh viên dùng AI tạo sinh để viết luận có kỹ năng tư duy phản biện kém hơn.
Chia sẻ với The Chronicle of Higher Education hồi tháng 6, giảng viên văn học Tyler Jagt cho biết, không sinh viên nào của ông đọc xong bài luận 20 trang được giao, trong khi ông từng dễ dàng hoàn thành khi còn là sinh viên khoảng 10 năm trước. Một sinh viên thú nhận không thể đọc xong vì liên tục "mất mạch suy nghĩ", sao nhãng khỏi nội dung chính.
Jagt chia sẻ, khi giao bài tập, mục tiêu của ông không phải nhận về sản phẩm "bóng bẩy" mà là để trí óc sinh viên trải qua rèn luyện và trở nên mạnh mẽ hơn. "Chuyển giao khó khăn cho chatbot không giúp sinh viên có thời gian làm nhiệm vụ 'cao cấp' hơn, mà tước đi cơ hội phát triển năng lực để thực hiện bất cứ công việc nhận thức sâu sắc nào, ông cảnh báo.
Nhiều nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh khái niệm "chuyển giao gánh nặng nhận thức", thậm chí "buông bỏ nhận thức". Điều đáng lo ngại là khác với những công nghệ hỗ trợ trước đây, AI có khả năng thích ứng với đủ loại vấn đề. Ví dụ, máy tính bỏ túi giúp tính kết quả phương trình, nhưng con người vẫn phải tự tìm cách giải và suy luận. Trong khi đó, AI có thể giúp giải bài tập từ đầu đến cuối.
Theo một nghiên cứu hợp tác Anh - Mỹ với 1.222 người tham gia và đang trong quá trình bình duyệt, dùng AI để giải toán hoặc đọc hiểu giúp cải thiện hiệu suất trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại làm giảm kết quả và sự sẵn lòng cố gắng khi không có công cụ hỗ trợ. "Phát hiện này rất đáng quan ngại vì sự kiên trì là nền tảng để tiếp thu kỹ năng, cũng là một trong những chỉ báo mạnh mẽ nhất về khả năng học tập lâu dài", nhóm tác giả viết.
Grace Liu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon, tác giả chính của nghiên cứu trên, đánh giá khả năng phản hồi nhanh chóng với mọi loại câu hỏi của AI khiến người dùng mất cơ hội học hỏi.
"AI gây đặc biệt gây lo sợ vì không phải công cụ dành cho một hoạt động nhất định. Nó có thể được dùng cho gần như mọi hoạt động trí tuệ, suy luận và nhận thức", Liu nói với AFP.
Trong lĩnh vực y tế, khảo sát với những bác sĩ đã thực hiện ít nhất 2.000 ca nội soi đại tràng ở Ba Lan cho thấy, AI gây lệ thuộc và giảm kỹ năng. Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet Gastroenterology and Hepatology năm ngoái, họ được tiếp cận hệ thống AI có khả năng phân tích hình ảnh nội soi đại tràng theo thời gian thực và đánh dấu u tuyến, một loại tổn thương tiền ung thư. Bác sĩ chỉ được dùng công cụ một số ngày, còn lại phải tự khám. Ba tháng trước khi dùng AI, các bác sĩ phát hiện u tuyến trong 28,4% số ca nội soi, nhưng sau đó, tỷ lệ phát hiện giảm còn 22,4%.
Nhóm tác giả kết luận, liên tục tiếp xúc công cụ AI có thể khiến bác sĩ "giảm động lực, kém tập trung hơn và ít trách nhiệm hơn khi ra quyết định mà không có AI hỗ trợ".
Trong lĩnh vực khoa học máy tính, nhóm nghiên cứu tại Anthropic thiết kế một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đầu năm nay, trong đó 52 kỹ sư phần mềm được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ lập trình cơ bản. Tất cả đều có thể tra cứu trên mạng, nhưng chỉ một nửa dùng thêm trợ lý AI. Sau đó, các kỹ sư được yêu cầu làm bài kiểm tra về những gì đã học từ nhiệm vụ. Kết quả, nhóm dùng AI đạt điểm trung bình 50%, kém đáng kể so với nhóm không dùng (đạt 67%).
Johann Chevalere, chuyên gia tâm lý nhận thức và xã hội tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cho hay: "Con người có xu hướng tiết kiệm năng lượng rất mạnh. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường dùng những chiến lược giúp đi đến trọng tâm nhanh hơn mà không cần dành thời gian nghiên cứu kỹ thông tin, vì như vậy sẽ tốn nhiều năng lượng nhận thức".
Chevalere nhận định, lạm dụng AI có thể thúc đẩy xu hướng này. Ông giải thích: "Nếu có những hoạt động bạn không bao giờ làm thì bộ não, vốn vận hành theo nguyên tắc tiết kiệm năng lượng, sẽ không tốn công duy trì những kết nối không được sử dụng".
Trước áp lực từ giới phê bình, các nhà phát triển AI bắt đầu tích hợp "Phương pháp Socratic" vào mô hình, hiện chủ yếu hướng đến học sinh. Theo đó, chatbot không đơn thuần cung cấp đáp án mà đưa gợi ý và đặt câu hỏi để kích thích người dùng tư duy. Ví dụ, ChatGPT có "chế độ học tập" và Gemini của Google có "học với hướng dẫn".
Trong khi đó, theo Microsoft, trợ lý ảo Copilot hiện tích hợp cảnh báo về nguy cơ mắc lỗi, đồng thời nhắc nhở người dùng kiểm tra thông tin nó cung cấp. Đây chỉ là một trong số nhiều biện pháp giúp người dùng duy trì sự chủ động và tư duy phản biện khi tiếp nhận phản hồi từ AI.
"Nguy cơ chuyển giao gánh nặng nhận thức hoàn toàn có thật, đặc biệt nếu dùng AI để tự động hóa các nhiệm vụ vốn quan trọng với phát triển kỹ năng", đại diện Microsoft cho biết, nhấn mạnh mọi người cần được đào tạo để sử dụng công cụ đúng cách.
Hiện tại, giới chuyên gia cho rằng vẫn thiếu những nghiên cứu quy mô lớn, dài hạn, để đánh giá tác động thực sự của AI tới não người. Theo Chevalere, trong khi chờ đợi, con người cần sử dụng AI một cách thông minh. "Chúng ta sẽ thích nghi với cuộc cách mạng công nghệ này giống như từng thích nghi với những cuộc cách mạng trước đây", ông nói.
Thu Thảo tổng hợp