Nghiên cứu Stanford: Càng khen “con thông minh” càng khiến trẻ kém đi

Tuy nhiên, các nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học giáo dục cho thấy, nếu lặp lại thường xuyên, kiểu khen này có thể ảnh hưởng không nhỏ đến cách trẻ học tập, đối diện thất bại và phát triển bản lĩnh trong tương lai.

Những phát hiện trên gắn liền với công trình nghiên cứu của Carol Dweck, giáo sư tâm lý học tại Đại học Stanford, người dành nhiều năm nghiên cứu về động lực học tập và tư duy của trẻ em.

Thí nghiệm nổi tiếng và sự khác biệt trong hành vi của trẻ

Trong một thí nghiệm được tiến hành trên quy mô lớn, nhóm nghiên cứu chia học sinh thành hai nhóm và giao các bài kiểm tra từ dễ đến khó. Sau khi hoàn thành bài, mỗi nhóm nhận được một kiểu phản hồi khác nhau.

Một nhóm được khen về năng lực bẩm sinh, với những câu như “Con rất thông minh”. Nhóm còn lại được khen về quá trình và nỗ lực, chẳng hạn “Con đã rất cố gắng để hoàn thành bài này”.

Khi được lựa chọn bài tập tiếp theo, sự khác biệt nhanh chóng bộc lộ. Những trẻ thường xuyên được khen “thông minh” có xu hướng chọn bài dễ để tránh sai sót, nhằm giữ hình ảnh giỏi giang trong mắt người lớn.

Ngược lại, nhóm được khen về sự cố gắng sẵn sàng chọn bài khó hơn, coi thử thách là cơ hội học hỏi.

Theo các nhà nghiên cứu, sự khác biệt này không xuất phát từ năng lực ban đầu, mà từ cách trẻ nhìn nhận bản thân khi đối diện khó khăn.

“Tư duy cố định” và nỗi sợ thất bại

Nghiên cứu chỉ ra rằng việc khen trẻ dựa trên tố chất bẩm sinh dễ hình thành “tư duy cố định”. Trẻ tin rằng trí thông minh là đặc điểm sẵn có, khó thay đổi. Khi gặp bài khó hoặc thất bại, trẻ dễ kết luận rằng mình “không đủ giỏi” và nhanh chóng bỏ cuộc.

Cơ chế này giúp lý giải vì sao không ít học sinh từng được coi là “giỏi từ nhỏ” lại gặp khủng hoảng khi bước vào những môi trường áp lực cao như đại học hay công việc thực tế, nơi sai sót là điều không thể tránh khỏi.

Các chuyên gia nhấn mạnh, nỗi sợ thất bại mới là yếu tố kìm hãm sự phát triển lâu dài, chứ không phải năng lực trí tuệ ban đầu của trẻ.

“Tư duy phát triển” và tác động của lời khen đúng cách

Ngược lại, những lời khen tập trung vào quá trình như sự tập trung, kiên trì hay cách giải quyết vấn đề giúp trẻ hình thành “tư duy phát triển”. Trẻ hiểu rằng khả năng có thể cải thiện thông qua luyện tập và học hỏi.

Với cách nhìn này, thất bại không còn là dấu hiệu của sự kém cỏi, mà trở thành dữ liệu để điều chỉnh và tiến bộ. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ có tư duy phát triển thường duy trì động lực học tập tốt hơn, linh hoạt hơn trước thay đổi và có khả năng thích nghi cao trong môi trường cạnh tranh.

Trong thực tế học tập và sự nghiệp, yếu tố quyết định thành công bền vững hiếm khi chỉ là trí thông minh bẩm sinh. Khả năng chịu áp lực, chấp nhận sai sót và sẵn sàng thử lại mới là nền tảng giúp con người đi đường dài.

Những trẻ quen được ghi nhận vì nỗ lực thường mang theo thói quen này vào học tập và công việc. Chúng không ngại học cái mới, không sợ làm lại từ đầu và có xu hướng kiên định hơn với mục tiêu dài hạn.

Ngược lại, việc quá nhấn mạnh vào việc “con giỏi” có thể khiến trẻ phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài, dễ hoài nghi bản thân khi không còn được khen ngợi.

Cha mẹ nên khen con như thế nào?

Các chuyên gia khuyến nghị, thay vì tránh hoàn toàn lời khen, cha mẹ nên chuyển trọng tâm từ kết quả sang quá trình. Thay cho “Con thông minh quá”, có thể nói:

- “Mẹ thấy con đã rất tập trung khi làm bài này”.

- “Bố tự hào vì con không bỏ cuộc dù bài toán khá khó”.

- “Con đã thử nhiều cách khác nhau để giải quyết vấn đề”.

Những phản hồi cụ thể giúp trẻ hiểu rằng thành quả đến từ nỗ lực, chứ không phải do may mắn hay tố chất cố định.

Bên cạnh đó, việc tạo ra một môi trường nơi sai sót được chấp nhận như một phần của học tập cũng đóng vai trò quan trọng. Khi trẻ cảm thấy an toàn để thử và sai, khả năng học hỏi và sáng tạo sẽ được kích hoạt mạnh mẽ hơn.